De Middelburg en Nieuwburg.

De 13de-eeuwse versterkingen onder de rook van Alkmaar.

(Update 04-05-2016)

Bij het begin van het offensief tegen de West-Friezen (ca. 1270) had de graaf van Holland, Floris V een aantal maatregelen genomen om een strategische positie, ten noorden van Alkmaar, in te nemen. Als eerste maatregel liet hij tussen de zandrug van Alkmaar en de hoge geestgronden van Oudorp en Vronen (tegenwoordig: Sint Pancras) een uitvalsdijk door het drassige land aanleggen. Over deze dijk ligt nu de Munnikenweg. Rond 1300 heeft Melis Stoke, 'clerc' en geschiedschrijver in dienst van Floris V en het Hollandse gravenhuis, dit feit beschreven in zijn Rijmkroniek.

In een andere kroniek (Kronyk van den clerc uten laghen landen bi der see), is de aanleg van de uitvalsdijk nog duidelijker omschreven:

.."Hi dedet dycken ende dammen van Alcmaer tot Outorp toe, ende tOutorp dede hyt oic dammen te lande waert in, ende dede onder sinen volke een gebot doen, dat elc man hoy ende stro draghen soude toten dammen, ende beval die dycken wel te bewachten mit scutte ende ander weer.."

Charles Rochussen (1856) (uitsnede): Het bloedige treffen van de grafelijke troepen met de West-Friezen bij Vroonen in 1272.
(Rotterdam, Museum Boijmans Van Beuningen, 1725(OK)
De werkzaamheden waren niet naar de zin van de West-Friezen. Een poging in 1272 om de aanleg van de dijk te verhinderen leidde tot een treffen met het grafelijke leger. Het eerste treffen met de West-Friezen vond mogelijk plaats bij het dorpje Vronen (het huidige Sint Pancras). (!Niet te verwarren met dé Slag bij Vronen op 27 maart 1297! Deze vond plaats nadat de West-Friezen na de dood van Floris V wederom in opstand kwamen tegen de Hollanders).

Ondanks grote verliezen aan beide zijden, draaide dit voor Floris V uit op een mislukking en leidde uiteindelijk tot een totale rebellie tegen de Hollanders.
Omstreeks deze periode moet de Nieuwburg (Nijenburg) reeds een stille getuige van deze gebeurtenissen zijn geweest. Kennelijk was deze burcht er al, hetzij dat het nog in aanbouw was. Dit valt af te leiden uit een zinsnede uit het Dodenboek van Egmond (Necrologium Egmundense). Hierin wordt vermeld dat op 20 augustus 1272, de baljuw van Kennemerland, enkele soldaten en geestelijken bij de Nieuwburg door de Friezen werden gedood (Lit. 164, p. 334) (Met dank aan Bernd Ooijevaar, die mij op deze passage heeft gewezen):

"Anno Dom. 1272 dominus Walterus de Egmonda XX di Augusti cum filio suo Wilhelmo occisus est a Frisonibus..... In eodem bello apud Nuburch occisus est Werenboldus ex Hagha miles, pater Florencii monachi cum filio suo Alberto et Theodorico de Rapurst et Gherardo fratre ejus, Jacobus de Wassenair et Barnardus ex Henghe milites et Walterus Friso balivus Kennemarie filius Egmond. illegitimus."

"In het Jaar des Heren 1272, werd de heer Wouter van Egmond op 20 augustus met zijn zoon Willem door de Friezen gedood... In dezelfde strijd werd bij de Nieuwburg, Werenboldus gedood, ridder uit Den Haag, pater Floris, monnik, met zijn zonen Albert en Theodoor van Raaphorst en Gerard, zijn broer, Jacob van Wassenaar en Barnard uit Henghe, ridders en Wouter de Vriese, baljuw van Kennemerland, onwettige zoon van van Egmond." (Vrij vertaald door de auteur)

Het lukte Floris V pas in 1282 zijn eerste overwinning te behalen, maar slaagde in 1287 om tot volledige onderwerping van de West-Friezen te komen. Tussen 1270 en 1287 heeft hij langs de West-Fries omringdijk, totaal vijf dwangburchten laten neerzetten, niet alleen ter bewaking maar tevens met als doel de West-Friezen verder onder controle te houden. Zijn overwinning op het weerbarstige volk werd zo kracht bijgezet. Naast de burchten onder de rook van Alkmaar; de Nieuwburg en de Middelburg, liet hij ook het slot te Wijdenes bouwen, het kasteel te Medemblik en de Nuwendoorn aan de monding van de Rekere, een waterloop, die de stad Alkmaar met de zee verbond.

Reconstructie van de Nieuwburg
Reconstructie van de Nieuwburg.
(Afbeelding: Remco Cevat).
Klik op de tekening voor een vergrootte weergave)
Reconstructie van de Middelburg.
(Afbeelding: Remco Cevat).
Klik op de tekening voor een vergrootte weergave)

Schematisch kaartje van het strategische gebied ten noordoosten van Alkmaar. De Nieuwburg en de Middelburg vormden, samen met het oude slot de Torenburg, een trits.
(Tekening: Ben Dijkhuis).
De Nieuwburg en de Middelburg beheersten beiden de weg vanuit Alkmaar naar de Vronergeest (het gebied tussen Oudorp en Vronen) en vormden samen met het oude slot Torenburg (bij de stad Alkmaar) een sterk drietal. Ze stonden hooguit 500 tot 600 meter van elkaar, volgens Melis Stoke: tweemaal de afstand van een pijl. Melis Stoke vermeldde de bouw van beide kastelen: de Middelburg die de dijk bewaakte en de Nieuwburg, die bij Vronen op de harde geestgrond werd neergezet. De bouw van de Nieuwburg zou, zoals gezegd rond 1270/1272 hebben plaats gevonden. Van de Middelburg, die diende om de dijk tussen Alkmaar en de Vronergeest te bewaken is het bouwjaar niet bekend, maar is mogelijk in dezelfde periode gebouwd.

Anoniem (1780):Jan I (1284-1299), met wapenschild met het wapen van Holland. Op het voetstuk staat een afbeelding met onderschrift: Slaande de Vriesen op de wijde geest bij Vroonen.
(Regionaal Archief Alkmaar, pr1001717)

Na de moord op Floris V in 1296 kwam een groot deel van de bevolking in zijn gebied in opstand, waaronder natuurlijk West-Friezen. Daartoe werden ze aangezet door de bisschop van Utrecht, Willem van Mechelen.
Toen de West-Friezen na de belegering van het het Muiderslot, vandaar al plunderend terugtrokken, veroverden zij onderweg het kasteel te Wijdenes en verwoestten (Stoke, boek V, vers 610 en verder) deze uiteindelijk tot de grond toe af. Ook Huis te Nuwendoorn werd vernield, terwijl het kasteel in Medemblik werd belegd en uitgehongerd. De Medemblikker burcht doorstond dit echter en werd ontzet door het grafelijke leger onder leiding van Jan van Avesnes (van Henegouwen).

De dwangburchten van Alkmaar en omgeving hebben een belangrijke rol gespeeld in de nadagen van de West-Friese opstanden. Het wapenfeit dat zich hier heeft afgespeeld op 27 maart 1297 staat bekend als de Slag bij Vronen (Stoke, boek V, vers 970 en verder).
De Hollandse troepen, hadden een nieuwe strijdmacht geformeerd en rukten op, binnen het bereik van de eigen schutters op de Torenburg, Middelburg en Nieuwburg.

Terwijl de West-Friezen stellingen betrokken tussen de Nieuwburg, Vronen en het Vronermeer, passeerden de Hollanders de geestgronden tussen Vronen en Oudorp. De West-Friezen rukten op in de richting van Alkmaar, terwijl de Hollanders, onder leiding van Jan van Renesse, zich terugtrokken binnen het bereik van de schutters op de Middelburg.

Een heerkogge. De verhoogde, met kantelen voorziene, voor- en achterzijde van dit oorlogschip leveren een hoog, dus voordelig, gevechtsstandpunt. Dit is vergelijkbaar met de gevechtsfunctie van een kasteel.
Uiteindelijk gaf Jan de orders om een tegenaanval in te zetten. Terwijl bij Vronen zwaar werd gevochten, liet hij door middel van een vloot van koggen, bij het noordelijk deel van het Vronermeer, een derde deel van zijn manschappen aan land brengen. Zij sneden de West-Friezen de pas af toen zij zich in de richting van Niedorp wilden terugtrekken. Het was een ware veldslag, Stoke vermeld 3000 doden. Vronen werd hierna in brand gestoken.
In 1991 vond men tijdens archeologische opgravingen in Sint-Pancras, skeletten van gesneuvelden, van zowel van mannen als vrouwen, waaruit bleek dat tijdens deze slag ernstige oorlogsmisdaden werden begaan (Lit. 188, F. Diederik).

Na dit bloedige wapenfeit werd het lichaam van Floris V vanuit de kerk van Alkmaar naar het klooster van Rijnsburg vervoerd en werd daar herbegraven. (Stoke, boek V, vers 1030 en verder)

Omdat hier niets van is opgeschreven, gaat men er vanuit dat de Nieuwburg en Middelburg niet in dat beruchte jaar zijn verwoest, hoewel dit voor de Nieuwburg niet helemaal zeker is. Op 7 november 1299 werd vrede gesloten, zodat de West-Friezen nu definitief onderworpen waren. Men gaat er van uit dat deze vrede werd gesloten in Alkmaar (Lit. 12, R.P. de Graaf), mogelijk op de Torenburg (Lit. 9, E.H.P. Cordfunke)
. Het duurde kennelijk niet lang totdat de Nieuwburg werd herbouwd, zodat deze voortaan, onbetwist de plaats van de Torenburg zou innemen.

Jan I en Jan van Avesnes (Jan II), gaven in 1299 het beheer van de drie burchten: Torenburg, Middelburg en Nieuwburg over aan baljuw Willem van der Laen, die op zijn beurt weer beloofde om zonodig op last van de beide graven de beide burchten ter beschikking te stellen.

De schrijn van Floris V in de St. Laurenskerk van Alkmaar. Dit was de tijdelijke rustplaats van Floris, totdat hij werd herbegraven in Rijnsburg.
(Foto: L. Spaans. Bron: nieuwburg.alkmaarweb.nl/
)


Geraadpleegde bronnen en literatuur:
(Lit. 5, J.W. Groesbeek)
(Lit. 8, J. Belonje)
(Lit. 9, E.H.P. Cordfunke)
(Lit. 11, P.E. van Rijen)
(Lit. 12, R.P. de Graaf)
(Lit. 13, F. Diederik)
(Lit. 16a, R.P. de Graaf)
(Lit. 164, L.Ph.C. van den Bergh
(Lit. 188, F. Diederik)

[Naar boven]         [Kaart][Volgende Middelburg] of [Volgende Nieuwburg] [Home]
(Onderstaande link breekt aktieve frames!)
[Huidige pagina]